Direct naar inhoud

‘Art Based Communities’ bevorderen sociale rechtvaardigheid voor mensen met een verstandelijke beperking

Gepubliceerd op:

Groepen waarin mensen met en zonder een verstandelijke beperking samen kunst maken, art-based communities, zijn een waardevolle aanvulling op het denken over sociale rechtvaardigheid in onze samenleving, aldus promovendus Anja Zimmermann. Vandaag promoveert zij aan de Universiteit voor Humanistiek.

Foto van een rood gewelf met kunstwerk en twee mensen

Wat betekent het om erbij te horen? Om erkend te worden, invloed te hebben en op je eigen manier deel te nemen aan de samenleving? Voor mensen met een verstandelijke beperking is dat niet vanzelfsprekend. In haar promotieonderzoek onderzocht Anja Zimmermann hoe art-based communities – gemeenschappen waarin mensen samen kunst maken en elkaar ontmoeten – ruimte kunnen bieden voor sociale rechtvaardigheid.

Sociale rechtvaardigheid gaat over meer dan gelijke rechten en formele mogelijkheden. Het gaat ook over de dagelijkse relaties tussen mensen: wie wordt gezien en erkend? Wiens ervaringen en kennis worden serieus genomen? En wie heeft invloed op wat er gebeurt?

Samen kunst maken

Voor haar onderzoek bestudeerde Anja Zimmermann de betekenis van art-based communities voor mensen met een verstandelijke beperking. Ze deed verschillende deelstudies, waaronder literatuuronderzoek en onderzoek naar de geschiedenis van de maatschappelijke positie van mensen met een verstandelijke beperking.

Daarnaast deed zij veldonderzoek bij vijf kunstgemeenschappen in Nederland en Duitsland, waar mensen met en zonder verstandelijke beperking samen kunst maakten. In deze gemeenschappen kunnen andere manieren van communiceren en deelnemen zichtbaar worden. Betekenis wordt niet alleen uitgedrukt in woorden, maar ook in beelden, gebaren, bewegingen, materialen en stiltes. Juist in het gezamenlijke creatieve proces kunnen ervaringen en perspectieven naar voren komen die anders minder gemakkelijk worden opgemerkt.

Erkenning, participatie en erbij horen

In haar onderzoek onderscheidt Anja drie samenhangende dimensies van sociale rechtvaardigheid: erkenning, participatie en erbij horen. Erkenning betekent dat mensen serieus worden genomen in wie ze zijn en in de manieren waarop zij hun ervaringen en kennis tot uitdrukking brengen. Participatie gaat verder dan ergens aanwezig zijn of kiezen uit vooraf bepaalde mogelijkheden. Het vraagt dat mensen daadwerkelijk invloed hebben en kunnen meebepalen wat er gebeurt. Erbij horen betekent dat mensen deel kunnen uitmaken van een gemeenschap zonder dat hun beperking of ondersteuningsbehoefte hun identiteit en onderlinge relaties bepaalt.

Ruimte maken

De betekenis van art-based communities ligt volgens Anja ook in de mogelijkheid om tijdens het samen creëren bestaande ideeën en verhoudingen ter discussie te stellen. Wie bepaalt wat kunst is? Wie bepaalt waar en hoe iemand mag deelnemen? En wie krijgt de ruimte om betekenis te geven aan wat er gebeurt?

Die vragen raken aan de rol van professionals en organisaties. Ook in creatieve praktijken bestaan machtsverschillen. Professionals hebben bijvoorbeeld invloed op de inrichting van de activiteiten en de interpretatie van wat deelnemers maken. Goede bedoelingen zijn niet voldoende om gelijkwaardige relaties te laten ontstaan. Het vraagt voortdurende aandacht om de eigen invloed te onderzoeken en ruimte te laten voor andere perspectieven.

Daarom zijn art-based communities niet vanzelfsprekend inclusieve of gelijkwaardige plekken. Hun betekenis ontstaat in de manier waarop mensen samen vormgeven aan de gemeenschap en in de ruimte die er is voor ieders inbreng. Ook de verbinding met de bredere samenleving is van belang.

Betekenis voor de praktijk

De inzichten uit het onderzoek zijn relevant voor professionals en organisaties in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, het onderwijs en het sociaal domein. Ze nodigen uit om kritisch te kijken naar de vanzelfsprekendheden in de eigen praktijk. Wie krijgt de ruimte om mee te doen? Wie bepaalt wat een waardevolle bijdrage is? En hoe kunnen mensen met een verstandelijke beperking daadwerkelijk invloed hebben op de gemeenschappen waarvan zij deel uitmaken?

Met haar promotieonderzoek verbindt Anja Zimmermann de praktijk van beeldende therapie en kunstgemeenschappen aan bredere vragen over sociale rechtvaardigheid. Haar onderzoek nodigt uit om anders te kijken naar wat mensen kunnen bijdragen en naar de ruimte die we elkaar geven om samen vorm te geven aan de wereld waarin we leven.

Promotie Anja Zimmermann, 16 november, Bridging Clinical Art Therapy and Social Justice-Oriented Art-Based Communities; Art Therapy as a Healing and Emancipatory Space for Persons with Intellectual Disabilities.

Anja Zimmermann is beeldend therapeut en docent en onderzoeker aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.