Direct naar inhoud

Masterclass Toezichthouden voorbij de codes

Scroll direct naar

Wijs toezicht voor humane organisaties

Codes geven richting. Ze schieten tekort wanneer waarden botsen, wanneer de verhouding met het bestuur schuurt of wanneer de raad zelf deel van het probleem wordt. Een raad kan elke bepaling naleven en toch het zicht verliezen op wat er in de organisatie werkelijk gebeurt. Daar begint het eigenlijke werk van de toezichthouder.

De Universiteit voor Humanistiek benadert toezicht vanuit wat in de bestuurskamer vaak onbesproken blijft: de menselijke conditie, de manier waarop mensen zijn en handelen. Toezichthouders, bestuurders en medewerkers brengen overtuigingen, loyaliteiten, angsten en blinde vlekken mee naar hun werk. Organisaties zijn levende gemeenschappen van mensen. Hun waarde meet zich af aan het floreren van medewerkers, cliënten en burgers. Toezicht dat daaraan recht wil doen, vraagt het vermogen om betekenis te geven aan wat in geen rapport of code te lezen staat.

De masterclass ontwikkelt dat vermogen in een kleine groep toezichthouders en commissarissen. Hoogleraren uit de psychologie, het recht, de ethiek en de bestuursfilosofie reiken wetenschappelijke theorie aan. Die theorie dient als inspiratie bij het doordenken van actuele casuïstiek, ingebracht door de deelnemers zelf en ontleend aan de praktijk van ervaren toezichthouders. Uit die wisselwerking bouwt ieder een eigen praktijktheorie van toezicht op.

Omvang: 5 bijeenkomsten van 14.00-20.00 uur en 1 online avondsessie, van 19.30- 21.15 uur
Start: 26 november 2026
Aantal deelnemers: maximaal 14, na een online intakegesprek. Ook te volgen met collega’s uit dezelfde raad.
Kosten: € 5.500,- en € 3.750,- voor toezichthouders van maatschappelijke organisaties (10% korting per deelnemer bij twee of meer leden vanuit één raad)
Na deelname: een universitair erkend certificaat en 35 PE-punten

Inhoud

De raad en de toezichthouder

Toezichthouders dragen samen de eindverantwoordelijkheid en zijn ieder afzonderlijk aansprakelijk. Die combinatie weegt op de raad als geheel en op ieder lid. Toezicht vraagt collectieve kwaliteit en het vraagt evengoed individuele wijsheid.

Elke toezichthouder draagt bij aan een goed functionerende raad, aan de samenwerking met het bestuur, aan de verbinding met de organisatie en aan de relatie met belanghebbenden. Van ieder lid wordt ook verwacht dat hij of zij ingrijpt wanneer de raad in een patroon raakt dat de besluitvorming ondermijnt: groepsdenken, het vermijden van lastige gesprekken, een voorzitter die te veel ruimte neemt. Dat alles maakt toezicht tot een opgave die complex is en soms onmogelijk lijkt.

Goed toezicht is daarom nooit af. Het vraagt toezichthouders die blijven onderzoeken wat hun te doen staat, en die daarbij het gesprek zoeken met anderen die kritisch meekijken.

Visie op toezichthouden

Toezicht is een positie die onvermijdelijk gepaard gaat met status, macht en druk. Wie die positie met gezag wil dragen, heeft doorleefde kennis nodig: van de materie, van de sociale en bestuurlijke context en van zichzelf. Even onmisbaar is een stevige morele basis, zodat de toezichthouder status, macht en druk integer hanteert.

Aan de Universiteit voor Humanistiek wortelt die morele basis in de humanistische traditie, met de waardigheid en het floreren van mensen als toetssteen. Een besluit van de raad is altijd ook een morele keuze. Het raakt mensen binnen en buiten de organisatie, nu en in de toekomst.

Leerlijnen

Twee leerlijnen komen in elke bijeenkomst samen:

  1. Kennis en reflectie
    Hoogleraren verzorgen interactieve colleges over het thema van de bijeenkomst, gebaseerd op actueel onderzoek. In gezamenlijke reflectie wordt die kennis verbonden met de situaties waar deelnemers in hun eigen raad mee te maken hebben.
  2. Praktijk
    Daarna verschuift de aandacht naar de weerbarstige praktijk. Kerndocenten en deelnemers brengen casuïstiek in: bestuurlijke vraagstukken uit hun eigen praktijk, met de dilemma’s en paradoxen die daarbij horen. Wat in het college helder leek, blijkt in de praktijk minder eenduidig. Juist daar ontstaat praktische wijsheid: het vermogen om in een concrete situatie te zien wat goed is om te doen.

De groep is daarbij zelf een bron van kennis. Iedere deelnemer brengt de ervaring uit een eigen raad mee, in een andere sector en met andere verhoudingen.

Na afloop

Deelnemers hebben een scherper zicht op wat toezichthouden vraagt en op hun eigen rol daarin. Zij hebben een praktijktheorie opgebouwd die zij kunnen blijven toetsen aan nieuwe situaties, met actuele academische kennis en literatuur als ijkpunt.

Het programma is ook een voedingsbodem voor een blijven netwerk van toezichthouders en commissarissen, waarin het gesprek over toezicht wordt voortgezet.

Voor wie?

De masterclass is bedoeld voor commissarissen en toezichthouders die de codes kennen en de aandacht willen richten op wat daarna komt: handelen voorbij de letter van de code.

Deelnemers delen een belangstelling voor de vraag wat toezicht bijdraagt aan menselijk floreren, in de organisatie en in de samenleving. Zij willen hun oordeelsvermogen verder ontwikkelen: bij besluiten met gevolgen voor de samenleving en op lange termijn, in situaties waarin waarden en belangen botsen, en in de reflectie op hun eigen rol, hun integriteit en de betekenis van hun werk.

Startniveau: academisch werk- en denkniveau.

(Kern)docenten

De masterclass wordt verzorgd door hoogleraren die wetenschap en de praktijk van toezicht met elkaar verbinden. Kerndocenten zijn Gerda van Dijk en Rob van Eijbergen; zij begeleiden de groep door het hele programma. Daarnaast verzorgen onder meer Marjan Olfers (recht), Patrick Nullens (ethiek) en Henk den Uijl ( filosofie van bestuur en beleid) colleges.

Opbouw en programma

Het programma loopt over zes maanden en bestaat uit vijf bijeenkomsten in Utrecht, van 14.00 tot 20.00 uur. Tussen de bijeenkomsten liggen steeds enkele weken. Die tijd biedt ruimte om inzichten uit de masterclasses te toetsen in de eigen raad en de ervaringen daarmee in de volgende bijeenkomst in te brengen. Na de tweede bijeenkomst volgt een online avondsessie, Toezicht aan het werk.

Modules

  • Module 1: Ken uzelf als toezichthouder

    Wie toezicht houdt, neemt zichzelf mee de bestuurskamer in, met eigen kracht, eigen valkuilen en een eigen geschiedenis. In de raad raken die aan die van collega’s, en samen vormen ze een dynamiek die de besluitvorming kan versterken of ondermijnen. Het herkennen van disfunctionele patronen en het vinden van een eigen positie daarin staan in deze module centraal. Zelfkennis is daarbij de eerste morele opgave van de toezichthouder.

  • Module 2: Toezicht op het geheel

    Een raad kijkt naar de organisatie via cijfers, verslagen en het bestuur. Wat een organisatie is, zit ook in haar cultuur: in informele regels, in wat wel en niet gezegd wordt, in hoe mensen met elkaar omgaan. Die cultuur laat zich moeilijk meten en bepaalt toch in hoge mate wat er gebeurt. Toezicht op het geheel betekent zicht krijgen op die levende kant van de organisatie, en op de eigen cultuur van de raad.

  • Module 3: Toezicht aan het werk (online)

    Halverwege het programma verschuift de aandacht naar de eigen praktijk. In een online avondsessie brengen deelnemers vraagstukken in die op dat moment in hun raad spelen. De inhoud wordt vooraf samen met hen bepaald. Zo wordt zichtbaar wat de inzichten uit de eerste drie modules betekenen voor het dagelijkse werk in de raad.

  • Module 4: Integriteit en sociale veiligheid

    Signalen over grensoverschrijdend gedrag en een onveilig klimaat bereiken de raad vaak laat en onvolledig. De raad moet ze leren lezen en weten wanneer en hoe in te grijpen: in de organisatie, bij het bestuur en in de raad zelf. Menselijke waardigheid is daarbij de toetssteen. Integriteit blijkt een eigenschap van de individuele toezichthouder, van de raad als collectief en van de organisatie als geheel.

  • Module 5: Macht en leiderschap

    Toezicht is een positie van macht, en macht verandert mensen: wie haar heeft, luistert vaak minder en ziet minder van wat anderen ervaren. Tussen raad en bestuur werkt macht in twee richtingen: de raad heeft de formele zeggenschap, het bestuur heeft de informatie. Ook binnen de raad is macht ongelijk verdeeld, formeel en informeel. De module onderzoekt wat dat betekent voor het leiderschap van de individuele toezichthouder, van de raad en van het bestuur, en wat leiderschap humaan maakt.

  • Module 6: Wijs toezicht

    De laatste module brengt de lijnen samen. De humanistische traditie en het denken over menselijk floreren geven richting aan wat wijs toezicht in de eigen praktijk betekent. Wijsheid wordt daarbij bekeken door twee lenzen: die van de oude Grieken, voor wie praktische wijsheid een kerndeugd was van wie verantwoordelijkheid droeg, en die van hedendaagse praktijken van toezicht. Deelnemers verbinden de inzichten uit de eerdere modules in hun eigen praktijktheorie van toezicht.

Praktische informatie

Locatie

Universiteit voor Humanistiek, Kromme Nieuwegracht 29, Utrecht.

Data in 2026-2027

Kosten

€5.500,-. Voor toezichthouders van maatschappelijke organisaties geldt een tarief van € 3.750,-. Daaronder vallen organisaties zonder winstoogmerk, zoals in zorg, onderwijs, wonen, cultuur en het maatschappelijk middenveld. Bij twee of meer deelnemers vanuit één raad geldt een korting van 10% per deelnemer.

Certificaat

Na afronding ontvangt u een universitair erkend certificaat van de Universiteit voor Humanistiek.

PE-punten

Deelname aan het programma levert 35 PE punten op.

Informatie en inschrijven

Voor vragen over de inhoud kunt u contact opnemen met de kerndocenten: Gerda van Dijk, g.vandijk@UvH.nl of Rob van Eijbergen, r.vaneijbergen@UvH.nl. Voor praktische vragen kunt u terecht bij academie@uvh.nl. Voorafgaand aan de inschrijving vindt een online intakegesprek plaats, met het oog op een optimale samenstelling van de groep.

Vragen?

Mail naar academie@uvh.nl

Annuleringsvoorwaarden

Annulering dient per e-mail via academie@uvh.nl te gebeuren. Na inzending van het aanmeldingsformulier geldt een wettelijke bedenktijd van 14 dagen, waarin de aanmelding zonder kosten of verplichtingen geannuleerd mag worden. Bij annulering tot 4 weken voor aanvang is 10% van de deelnamekosten verschuldigd. Bij annulering na 4 weken voor aanvang dienen de deelnamekosten volledig te worden voldaan en bestaat er geen recht of aanspraak op terugbetaling.