‘Zorg voor zingeving kun je leren’

Met een nieuwe subsidie van ZonMw krijgt de Kenniswerkplaats Zingeving en Geestelijke Verzorging een extra impuls in wat al weer de derde fase is van dit grootschalige, landelijke project. Deze keer staat scholing centraal. Gaby Jacobs, voorzitter en hoogleraar Geestelijke verzorging aan de Universiteit voor Humanistiek: “Het gaat over een andere manier van zorg geven en dus ook over een andere manier van leren.”

Binnen de Kenniswerkplaats Zingeving en Geestelijke Verzorging Thuis werken al vijf jaar vele partners in Nederland uit onderzoek, onderwijs en praktijk samen aan één missie: goede zorg voor zingeving in de thuissituatie. Dat is belangrijk, omdat steeds meer mensen thuis wonen of thuis worden behandeld, ook wanneer zij te maken krijgen met ingrijpende levensvragen. Opleiders, onderzoekers en professionals vanuit allerlei organisaties en branches werken samen met cliënten en vrijwilligers om kennis te ontwikkelen over deze zorg.

Het project begon met een subsidie in 2021 vanuit het ZonMw-programma Zingeving en geestelijke verzorging, en is al twee keer verlengd. In de eerste fase werkten professionals van verschillende disciplines samen in leernetwerken, bijvoorbeeld rondom zingeving in het leven met een verstandelijke beperking of over het leven met chronische pijn. Ook was een breed scala aan brancheorganisaties betrokken, van huisartsen, praktijkondersteuners, fysio- en ergotherapeuten, verzorgenden en verplegenden, en ook vrijwilligers en medewerkers in het sociaal domein, de jeugdzorg en de geestelijke gezondheidszorg. Daarnaast was er bijzondere aandacht voor geestelijke verzorging in de thuissituatie.

In deze derde fase ligt de nadruk op professionalisering en scholing in de zorg voor zingeving. Hiertoe werken acht partijen samen (zie hieronder), aangevuld met een breed netwerk van professionals, onderzoekers en organisaties. De Universiteit voor Humanistiek is penvoerder.

Behoefte

Waarom vinden professionals uit de eerstelijnszorg, welzijn en geestelijke verzorging aandacht voor zingeving zo belangrijk? Voorzitter Gaby Jacobs: “Zingeving is een existentiële behoefte, zonder zingeving kunnen we niet bestaan. Je probeert om de wereld begrijpelijk te maken, een doel te hebben in het leven, en van waarde te zijn voor anderen of de samenleving. Als die ervaring van zin wegvalt, kan dit aanleiding geven tot gezondheidsproblemen.”

“Verreweg de meeste professionals die wij bevroegen zien het als hun taak om aandacht te besteden aan zingeving. Hoe ver ze gaan in het zelf begeleiden van die vragen, dat verschilt per beroepsgroep. Zo doet een praktijkondersteuner ggz meer op dat vlak dan een huisarts. Waar sommige fysiotherapeuten zeggen: ‘Niet bij mij’, zegt de ergotherapeut: ‘Dat is wel wat we te doen hebben.'”

“In die begeleiding bestaat vaak handelingsverlegenheid. Hoe doe ik dat dan? Hoe voer ik dat gesprek over zingeving, met welke instrumenten en hulpmiddelen? Ook daar zijn verschillen. Een praktijkondersteuner ggz of een sociaal werker heeft vaak wel ervaring met het inspelen op bestaansvragen, maar brengt dit niet altijd in verband met zingeving. Er is dus impliciete kennis. Ook zijn er professionals die zingevingsvragen opmerken, maar niet weten hoe ze er op kunnen reageren.”

Curricula

Daarom ligt er in de huidige fase van de Kenniswerkplaats veel nadruk op professionalisering. Dit gebeurt onder meer in de vorm van nascholingen. De Centra voor Levensvragen (regionale netwerken van professionele geestelijk verzorgers) ontwikkelden de training Begeleiding bij Levensvragen, die nu landelijk wordt aangeboden aan onder meer POH-GGZ, verpleegkundigen en sociaal werkers. Ook bevragen deze professionals hun eigen praktijken in leergemeenschappen met geestelijk verzorgers, waaraan ook ervaringsdeskundigen deelnemen.

In de Kenniswerkplaats wordt onderzocht hoe zingeving een plek heeft en kan hebben in de curricula van allerlei opleidingen, zoals geneeskunde, inclusief de huisartsenopleiding, en zorg- en welzijnsopleidingen in het mbo, hbo en wo.

Die scholing is urgent om verschillende redenen, aldus Gaby. “Het is voor professionals vaak moeilijk om zingevingsvragen te herkennen. Meestal presenteren patiënten of cliënten hun vraag of klacht op een andere manier. Ze komen met spanningsklachten, vermoeidheid of omdat de partner zich zorgen maakt. Vaak zijn mensen zelf ook niet zo bewust van de rol van zingeving in hun vraag of klacht, omdat ze niet gewend zijn daarop te letten of daar woorden aan te geven. Ook kunnen mensen gevoelens van onbehagen, doelloosheid of onrust onbewust ‘vertalen’ naar een lichamelijk of mentaal probleem, omdat dit beter aansluit bij wat de zorgverlener kan bieden.”

Een andere manier

Een andere reden waarom zingevingsvragen niet herkend worden, ligt bij de hulpverlener zelf: “Die heeft geleerd om problemen op een bepaalde manier te ‘beluisteren’ en metingen uit te voeren. Zingeving is niet meetbaar, niet aantoonbaar in het lichaam of met een waarde uit te drukken. Het vraagt om een andere manier van luisteren.”

Zelfs als hulpverleners zingeving herkennen in het verhaal dat de patiënt of client vertelt, is het de vraag of ze hier ook iets mee doen. “Uit de literatuur weten we dat hulpverleners vaak het idee hebben dat zij kennis nodig hebben van levensbeschouwelijke en religieuze perspectieven en tradities. Zij durven hier niet naar te vragen als ze het idee hebben dat perspectieven afwijken van hun eigen levensovertuiging.”

Professionals geven aan dat ze ongemak ervaren om voorbij het fysieke of mentale domein te gaan en te reflecteren op persoonlijke zingevingsbehoeften of -vragen of een ‘luisterende houding’ aan te nemen. Ze missen de taal en hulpmiddelen om aandacht te geven aan zingeving.

In opleidingen en nascholingen probeert de Kenniswerkplaats de belemmeringen weg te nemen om door te vragen op gesignaleerde zingevingsvragen. “De uitdaging is om professionals te helpen een houding te ontwikkelen die allereerst gericht is op het aansluiten bij waar de client of patiënt zich op dat moment bevindt, met welke verwarring, onzekerheid en vragen deze leeft. Je laat het oplossingsgerichte handelen achterwege laten en verdraagt de situatie van die ander. Dit kan alleen als de professional aandacht heeft voor de eigen levensoriëntatie en zingeving. Het leren van zorg voor zingeving is dus ook heel persoonlijk.”

Praktisch

Praktisch gezien betekent dit dat er in de Kenniswerkplaats niet alleen gekeken wordt naar de vraag welke kennis er in het opleiden moet zitten. Ze zetten ook in op het gebruik van verschillende methoden, zoals gespreksoefeningen, individuele en groepsreflectie, coaching on the job en inzet van patiënt-ervaringen.

Gaby: “We hebben geleerd dat het leren van zingevingszorg niet op een instrumentele manier kan plaatsvinden. Om zingevingszorg te kunnen bieden, is bewustzijn van het eigen ‘zijn’ en de eigen waarden in het handelen van de professional van belang. Dit is vaak maar een klein onderdeel van het opleiden van medische en zorg- en welzijnsprofessionals in Nederland.”

“Opleiders zijn vaak geneigd om zingeving ‘aan te vliegen’ zoals ook andere scholingsonderwerpen op fysiek en psychologisch vlak worden behandeld: met kennisoverdracht en praktische oefeningen om vaardigheden op te doen. Zorg voor zingeving vraagt echter om existentieel en trans-disciplinair leren. Het gaat om professionele ontwikkeling waar zingeving, waarden en identiteit in dialoog met andere professionals en met cliënten, een centraal onderdeel in vormen.”

Afleren

“Zorg voor zingeving gaat over een andere manier van zorg geven en ook over een andere manier van leren. Daarbij blijft de samenwerking met geestelijke verzorgers van groot belang, omdat deze beroepsgroep specialist is in zingeving.”

“Zorg voor zingeving vertegenwoordigt een andere manier van naar mens-zijn kijken en daarbij ondersteuning bieden. Niet alle tragiek kan en hoeft te worden weggenomen. Voor professionals geeft dat ook lucht: je hoeft niet de ‘alwetende redder’ te zijn. Dat vraagt een andere houding, een ander uitgangspunt als hulpverlener. Leren is hierbij ook voor een deel afleren wat in opleidingen gewoon is geworden. Het is weer leren om mens te zijn met die ander. Ik noem dat een ‘radicale medemenselijkheid’.”

Ook de komende tijd gaat de Kenniswerkplaats door met leren, onderzoeken en kennis delen. “De komende jaren zijn cruciaal om de zorg voor zingeving breed te integreren in de opleidingen, daar in ieder geval de goede haakjes voor te vinden of te maken. Daar hebben we iedereen bij nodig, niet alleen de professionals en opleiders zelf, maar ook de beleidsmakers en ambassadeurs.”

Partners Kenniswerkplaats 3

De Kenniswerkplaats is een samenwerking van acht partijen, aangevuld met een breed netwerk van professionals, onderzoekers en organisaties.

• VGVZ – beroepsvereniging van geestelijk verzorgers
• SKGV – kwaliteitsregister van geestelijk verzorgers
• VSCL – vereniging samenwerkende centra voor levensvragen (CvL) – met 15 regionale CvL’s
• UCGV – universitair centrum voor geestelijke verzorging – met 6 universiteiten
• Hbo LOO Theologie – landelijk opleidingsoverleg theologie – met 4 hogescholen
• Hogeschool Viaa – inclusief afvaardiging vanuit zorg en welzijn
• Verwey-Jonker Instituut – onafhankelijk wetenschappelijk onderzoeksinstituut
• Universiteit voor Humanistiek – penvoerder van de Kenniswerkplaats