Rector Joke van Saane opent academisch jaar: ‘Vrij denken is geen luchtfietserij’

Maandag 31 augustus opende rector Joke van Saane het nieuwe academische jaar met als thema ‘Vrij denken’. “Vrij denken gaat niet alleen over de ruimte om vragen te stellen en voor kritische stellingen. Het gaat ook over de voorwaarden die nodig zijn om kritisch, onafhankelijk én betrokken te kunnen zijn.” Sprekers waren verder Berend van der Kolk en Niké Wentholt. Muziek werd verzorgd door UvH studenten Maud Ducrot, Len Volkers en Jelle Wabeke.

“Wij weten als geen ander dat de term ‘vrij denken’ veel kan inhouden, en soms ook wel gemakkelijk wordt gebruikt,” aldus Joke van Saane. “Zo zou ik willen wijzen op de krachtige stroming van vrijdenken en vrijdenkers in het humanisme, voortbouwend op het werk van Erasmus en Spinoza. Ook de grondleggers van de humanistiek in Nederland werden gedreven door het belang van ruimte voor het individu om vrij te denken tegenover een politiek of religieus systeem.

Vrij denken en vrijzinnigheid inspireert vernieuwers en idealisten, maar ook activisten en dwarsliggers. Kunnen we dat als universiteit goed aan? Wat is dan onze rol bij het overbruggen van verschillen die vervolgens altijd zullen ontstaan? Hoe kunnen we denken voorbij bestaande grenzen als die grenzen ook het kader vormen waarbinnen we werken?

Verantwoordelijkheid

“In de eerste plaats mag en kan er binnen een vrijdenkende universiteit geen angst voor nieuwe of andere kennis bestaan. In onderzoek en onderwijs ontstaat voortdurend nieuwe kennis. Nieuwe kennis kan bestaande zekerheden onder spanning zetten. Dat is spannend, maar nooit reden om die kennis te degraderen tot bijvoorbeeld slechts de mening van een ander, of die kennis te negeren omdat we onze standpunten al klaar hebben.

In de tweede plaats is een vrijdenkende universiteit en zijn vrijdenkende wetenschappers niet persé ook bruggenbouwers. Uiteraard staan we voor verbinding, maar we moeten niet uit het oog verliezen dat vrijdenken verschillen kan vergroten in plaats van verkleinen.

We maken het ons dus niet gemakkelijk met dit thema. Kennis die verbindt is immers het motto van onze universiteit. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Met kennis als kernwoord nemen we ook een verantwoordelijkheid op ons. Persoonlijke opvattingen, subjectieve meningen, associatieve verbindingen en politiek of levensbeschouwelijk gekleurde standpunten zullen in een universiteit -ook in een levensbeschouwelijke universiteit- altijd ondergeschikt zijn aan kennis, aan onderzoek en onderwijs, dat volgens de academische standaarden tot stand komt. Het thema van vandaag is dus geen luchtfietserij, het raakt ons in het hart van ons functioneren als Universiteit voor Humanistiek.”

Denken als zoektocht

Berend van der Kolk is universitair hoofddocent aan de School of Business & Economics van de VU Amsterdam en co-redacteur van de onlangs verschenen bundel Fixing Academia. In deze bundel bespreken jonge academici niet alleen wat er goed gaat aan de Nederlandse universiteiten, maar schetsen ze ook wat er beter kan en moet, zoals de noodzaak om een plek te zijn waar iedereen gelijke kansen krijgt.

Van der Kolk stelde zich de vraag of het denken, of zelfs het vrije denken, centraal staat op Nederlandse universiteiten. Hij verwees naar de betekenis van denken bij de filosoof Hannah Arendt, dat expliciet niet resultaatgericht is. “Het denken bij Arendt is een innerlijke dialoog, een zoektocht naar zin en betekenis. Je doet het niet omdat het iets oplevert.”

Het antwoord op deze vraag is zowel nee als ja, aldus Van der Kolk. “Uiteraard zijn er plekken binnen universiteiten waar van gedachten wordt gewisseld over de grote levensvragen door docenten, onderzoekers en studenten. Wel is mijn indruk dat resultaten een zeer grote rol spelen op onze Nederlandse universiteiten.” Deze trend is volgens hem ingezet in de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw, met de New Public Management beweging. Deze zocht de oplossing voor de trage, bureaucratische en weinig vernieuwende publieke sector in het organiseren ervan als een bedrijf.

“Cijfers kunnen helpen bij het goed organiseren van processen, kunnen duidelijkheid geven en helpen vergelijkingen te maken. Maar er schuilt ook een groot gevaar in de gerichtheid op meetbare resultaten. Te veel nadruk op het meetbare kan bijvoorbeeld samengaan met het negeren van het onmeetbare. Ook kan resultaatgerichtheid leiden tot een versmalling van de eigen taakopvattingen: wat mag van je worden verwacht?

We moeten oppassen dat we vrij denken, collegialiteit en medemenselijkheid niet offeren op het altaar van de resultaatgerichtheid. Juist ook met de komst van generatieve AI, waardoor we in een handomdraai “resultaten” produceren. Het is mijn diepe wens dat studenten en medewerkers aan onze universiteiten komend jaar geholpen worden om kritisch, constructief en vrij te denken en zo tot een beter begrip komen van de wereld en van elkaar.

Daarvoor is het nodig dat we denk- en leerprocessen de volle ruimte geven, terwijl we ons ontdoen van resultaatgerichte oogkleppen. Dat laatste brengt overigens nog een belangrijk voordeel met zich mee. Zonder oogkleppen op zien we niet alleen meer van de wereld, maar ook meer van elkaar.”

Fixing UvH

Docent-onderzoeker Niké Wentholt vroeg zich af of de bevindingen van hoofdstukken Fixing Academia ook toepasbaar zijn op de UvH. Durven we als UvH echt in die spiegel te kijken? “Conflicten hebben een functie, maar omdat we zo klein zijn, is het makkelijk te doen alsof conflicten interpersoonlijk zijn, in plaats van te zien dat deze gaan over botsende belangen en waarden, en dus politiek. En als we dat niet erkennen, missen we kansen voor groei.”

“Het is mooi dat de UvH wil aansluiten bij bewegingen voor meer diversiteit en inclusie, maar dat vraagt continue toewijding: het is voor ons wellicht nog moeilijker dan voor andere plekken. De echte vraag is: hoe ernstig vinden we die uitsluiting? Zijn we nieuwsgierig naar de mensen die hier niet zijn, die we niet horen? Die besloten hebben niet te komen vandaag, niet te spreken vandaag, of überhaupt niet te solliciteren of zich aan te melden. De universiteit vormt zich naar de gezichten die we zien. Daarmee missen we kansen voor solidariteit: bijvoorbeeld met vervolgde onderzoekers wereldwijd.”

“We zullen de UvH niet vandaag fixen. Ik sta hier omdat hier niet staan nog ongemakkelijker is dan wel, maar ik wil dat jullie weten dat het echte werk hier niet op dit moment door mij of andere sprekers gebeurt, maar door ons allemaal, op veel meer dagelijkse momenten. Dank Berend en organisatie voor het openen van dit gesprek, ook hier op de UvH.”

Vuur van creativiteit

Bachelorstudent Len Volkers tenslotte begeleidde samenzang met de uitnodiging om vooral ook onze creativiteit aan te spreken. “Zeker in een tijd waarin AI steeds meer binnen handbereik brengt, vraag ik me soms af wat mijn eigen stem nog waard is. Het idee dat wat ik maar zou schrijven toch altijd beter gedaan kan worden door het scherm tegenover me, beangstigt me soms en kan ook moedeloos maken. Wat mij dan steun biedt is dat juist onze eigen vragen, ideeën en nieuwsgierigheid het begin vormen van de mooiste dingen. En wanneer mijn stem daarin verstilt, – in die nieuwsgierigheid en ideeën-, dan ga ik op zoek naar wat mijn innerlijk vuur doet branden. Ik denk dat er geen beter vuur bestaat dan dat vuur om je omgeving mee aan te steken.”

Foto’s: Jos Kuklewski