‘Het hoeft niet meer’ – de geleefde ervaring van oudere mensen met een doodswens die niet ernstig ziek zijn
De ervaringen van ouderen die zich herkennen in definitie van het voltooid leven laten zich niet eenduidig omschrijven als een duidelijke en acute doodswens. Wel ervaren ze verlies van levenslust, zijn ze zoekende en ‘hoeft het voor hen niet meer’. Vera van den Berg promoveerde 27 februari aan de Universiteit voor Humanistiek op een onderzoek naar de geleefde ervaring van oudere mensen met een doodswens die niet ernstig ziek zijn.
Het proefschrift van Vera van den Berg heeft als titel Is this it? The lived experience of older adults with a wish to die who are not severely ill en gaat over oudere mensen die niet ernstig ziek zijn, maar geen toekomst voor zichzelf zien. In het Nederlandse debat wordt in dit kader gesproken van een ‘voltooid leven’ problematiek. Deze draait om de vraag of oudere mensen die vinden dat hun leven voltooid is en daardoor een doodswens hebben, geholpen zouden moeten worden bij hun doodswens, bijvoorbeeld met behulp van euthanasie. Vaak staan in het debat filosofische concepten centraal, zoals autonomie en zelfbeschikking, maar minder wisten we over de ervaringen en levens van de mensen om wie het daadwerkelijk gaat.
Perspectief
In 2020 maakte Van den Berg deel uit van het onderzoeksteam Perspectief, dat onder leiding van de Universiteit voor Humanistiek en samen met het UMC Utrecht onderzoek verrichtte naar deze groep mensen, met financiering van ZonMW en in opdracht van het ministerie van VWS. Haar bijdrage aan dit onderzoek is een van de deelstudies van het proefschift. Het promotieonderzoek bestaat in totaal uit vijf deelstudies en resulteerde in vier internationaal gepubliceerde artikelen. Samen omvatten ze een overzicht van de bestaande literatuur, een verdiepende en een longitudinale studie die de ontwikkeling van de doodswens door de tijd heen volgde, en een verdere exploratie naar motieven van oudere mensen met een euthanasie wens.
Het verlies van levenslust kwam terug in verschillende thema’s:
- Alledaagse eenzaamheid
Veel oudere mensen leefden alleen. Ondanks een sociaal netwerk was het vooral het niet kunnen delen van de momenten in het alledaagse leven wat hen zwaar viel. - Zoektocht om van betekenis te kunnen zijn
Ze waren op zoek betekenisvolle verbindingen, juist op momenten van rust en stilstand werd het verlies van levenslust ervaren. - Opeenstapeling van verliezen en angst voor de toekomst
Een kleiner wordende leefwereld zette de deur open voor angst voor de toekomst. Het idee van een onzekere en niet gewenste toekomst droeg ook bij aan het gevoel: ‘het hoeft niet meer’. - Dan was het idee om niet meer wakker te worden voor velen een gedachte die opkwam, een uitdrukking van de ideale dood.
Aarzelend
Vera van den Berg: “Deelnemers spraken over hun ervaringen in vage bewoordingen, verkleinwoorden, en met veel vraagtekens. Hun toon was zelden stellig of uitgesproken maar eerder gelaten, berustend, zoekend, aarzelend en vragend. Hoewel alle deelnemers voorafgaand aan het interview zich herkenden in de definitie van voltooid leven en een bijbehorende doodswens, had niemand op het moment van interviewen een doodswens.” De conclusie van het proefschrift is dan ook terughoudend te zijn in het ontwikkelen van nieuwe wetgeving voor deze groep ouderen.