Kennisfestival ‘Als waarheid niet vanzelf spreekt’

Deze workshop verkent hoe luisteren méér kan zijn dan een communicatieve vaardigheid: het wordt een manier van weten, sturen en verbinden. Luisteren bepaalt voor een groot deel wat zichtbaar, bespreekbaar en mogelijk wordt. We brengen twee krachtige denklijnen samen rond luisteren als kennis-theoretische praktijk.

Enerzijds werken we met belevingsgerichte precisie (ook wel fenomenologie genoemd): je neemt methodisch scherp waar en stelt vragen om dichter te komen bij wat mensen daadwerkelijk ervaren. Hoe voorkom je dat aannames en reflexen het gesprek te vroeg dichtzetten? Hoe maak je je eigen luisterfilters en vooronderstellingen productief, in plaats van beperkend?

Anderzijds verkennen we Theory U van Otto Schärmer, waarin luisteren wordt gezien als een beweging: van het bevestigen van het bekende naar het openen van ruimte voor het nog-niet-gezegde. Van “downloaden” naar creatief en open waarnemen, precies daar waar nieuwe inzichten en gezamenlijke richting kunnen ontstaan.

In de workshop verbinden we beide denklijnen en verkennen we een praktisch luistermodel om begrip te laten ontstaan zonder verschillen in waarden glad te strijken. Je leert hoe je, juist in complexe en beladen situaties, aandacht kunt inzetten als hefboom voor vertrouwen, verbinding en betekenisvolle besluitvorming.

In deze interactieve workshop verkennen we een relationele opvatting van waarheid die gepaard gaat met een specifieke kwaliteit van aandacht. Iain McGilchrist laat zien dat waarheid mede wordt bepaald door de manier waarop we de werkelijkheid waarnemen. Strikt genomen kent het menselijke brein geen scheiding tussen de linker en rechter hersenhelft, maar we kunnen wel accenten onderscheiden. Waar de linker hemisfeer gericht is op analyse, beheersing en instrumentalisering, is de rechter hemisfeer primair afgestemd op samenhang, relaties en betekenis. Beide zijn noodzakelijk. Toch is het belangrijk wat primair onze aandacht krijgt.

Zonder relationele aandacht verengt waarheid zich tot controleerbare objectiviteit, tot dingen. Authentiek leiderschap veronderstelt een aandachtige houding waarin waarden, relaties en morele spanningen worden meegenomen in de besluitvorming. Waarheid krijgt hier gestalte als betrokken aanwezigheid. Dit schept ruimte voor oordeelsvorming voorbij louter instrumentele rationaliteit. Als leiderschap hoofdzakelijk voortkomt uit aandacht voor meetbaarheid en controle, verliest waarheid haar morele en relationele dimensie. Waar de ordening van aandacht wordt omgekeerd, kan leiderschap toxische vormen aannemen, ‘inhumaan’ worden. Dit zie je bij leiderschap gedreven door angst, competitie, AI, populistische dynamiek of narcistische zelfhandhaving.

Wat kan een epische fantasy-serie bestuurders en managers leren over macht, legitimiteit en leiderschap? Meer dan je denkt. In deze workshop gebruiken we Game of Thrones als spiegel voor hedendaagse leiderschapsdilemma’s, gelezen door de bril van Niccolò Machiavelli.

Game of Thrones laat zien hoe leiders opereren in een wereld van instabiele regels, botsende belangen en morele ambiguïteit. Goede intenties blijken zelden voldoende; politiek inzicht, timing en positionering zijn minstens zo bepalend. Machiavelli analyseerde dit spanningsveld al in de zestiende eeuw: leiderschap speelt zich af tussen waarden en macht, tussen legitimiteit en effectiviteit.

In deze interactieve workshop onderzoeken we wat dit vandaag de dag betekent voor leiders in publieke en maatschappelijke organisaties. Hoe handel je wanneer regels zelf ter discussie staan? Hoe blijf je trouw aan waarden zonder politiek naïef te worden? En hoe bescherm je instituties in een conflictueuze omgeving?

De workshop biedt geen heroïsche recepten, maar scherp inzicht in de werking van machten in leiderschap als verantwoordelijkheid, last en strategische opgave.

Sociale veiligheid en integriteit staan steeds meer in de publieke aandacht. Voor organisaties blijkt het echter lastig om hier adequaat op te reageren. Wat te doen met meldingen? Of met anonieme signalen? Wanneer start je een integriteitsonderzoek, en hoe borg je daar de kwaliteit van? In deze workshop gaan we met elkaar in gesprek over de dilemma’s die zich in de praktijk voordoen aan de hand van concrete casussen.

We analyseren gezamenlijk situaties en wisselen perspectieven uit. Zo ontstaat ruimte om spanningen te verkennen. In de workshop krijg je niet alleen inzicht in de complexiteit van integriteitsonderzoeken, je reflecteert ook op eigen rollen, verantwoordelijkheden en handelingsmogelijkheden. Er is volop mogelijkheid om ook eigen casuïstiek in te brengen om van elkaars ervaringen te leren.

In dialoog met het werk van filosoof Paul Ricoeur verkennen we waarheid in leiderschap als attestation: een waarachtig getuigenis waarin kennis niet losstaat van waardering en waarneming. Waarheid krijgt daarmee een narratief karakter. Niet alleen feiten doen ertoe, maar ook de ambities, verwachtingen en teleurstellingen die leiders en betrokkenen met elkaar delen.

In het publieke debat wordt waarheid vaak teruggebracht tot feiten, controleerbaarheid en transparantie. In de praktijk van leiderschap blijkt echter vooral de interpretatie en waardering van feiten doorslaggevend. Beleidskeuzes worden al snel gelezen als belangenbehartiging en daardoor met wantrouwen benaderd. In zo’n klimaat verliest waarheid haar verbindende kracht. Ricoeurs benadering laat zien dat waarheid in leiderschap pas betekenis krijgt binnen een verhaal dat gedragen wordt door vertrouwen.

Verbinding vraagt om een asymmetrisch moreel initiatief: wie verbinding zoekt, zal zelf moeten beginnen met vertrouwen. Vanuit die houding ontstaat ruimte voor verbindende verbeelding – voor nieuwe taal die vernieuwing en versterking mogelijk maakt. Dit vertrouwen wortelt in authentiek (zelf-)getuigenis: de bereidheid van leiders om zich persoonlijk te verbinden aan wat zij zeggen en doen. Waarheid verschijnt dan niet als iets wat men bezit, maar als een relationele praktijk die zich tussen mensen voltrekt.

Het afgelopen jaar is er in Den Haag veel te doen geweest om het Israël/Gaza standpunt van het (demissionaire) kabinet. Ook ambtenaren roeren zich, onder meer via wekelijkse ‘sit-ins’ voor het ministerie van Buitenlandse Zaken. Deze openlijke beleidskritiek beroept zich met name op artikel 90 van de grondwet, waarin de overheid verplicht wordt om de internationale rechtsorde te bevorderen.

Deze ’sit-ins’ zijn omstreden: overtreden ambtenaren daar niet hun ambtelijke plicht tot loyaliteit en het intern houden van kritiek? Jozef Waanders was om die reden aanvankelijk kritisch over de sit-ins, maar veranderde gaandeweg zijn houding. We gaan in gesprek over ‘de moed tot waarheid’, wat waarheid in een politiek-ambtelijke context betekent, en hoe we voorbij het geïmpliceerde heldendom kunnen komen. Dat doen we aan de hand van het begrip Parrhesia; door Michel Foucault uitgelegd als een houding die een subject verplicht om de waarheid te spreken, ook als hij of zij daarbij een persoonlijk risico loopt.